Bàn thờ gia tiên – Giường thờ: Từ không gian thờ tự truyền thống Việt Nam đến bàn thờ gia tiên trong gia đình Công giáo

Trong Quyết nghị về Lễ nghi Tôn kính Ông bà Tổ tiên năm 1974 có một câu mà người đọc hôm nay có thể thấy quen một nửa, lạ một nửa: “Việc đốt nhang hương, đèn nến trên bàn thờ gia tiên và vái lạy trước bàn thờ, giường thờ Tổ Tiên, là những cử chỉ thái độ hiếu thảo tôn kính, được phép làm.”

Văn kiện còn nói đến việc đôi tân hôn được làm “Lễ Tổ, Lễ Gia Tiên” trước bàn thờ, giường thờ Tổ Tiên, vì đó là nghi lễ biểu lộ lòng biết ơn, hiếu kính và trình diện với ông bà.

“Bàn thờ gia tiên” thì hầu như ai cũng hiểu. Nhưng “giường thờ” là gì? Tại sao lại gọi một nơi thờ tổ tiên là “giường”? Bàn thờ và giường thờ là một hay hai vật khác nhau? Và vì sao thuật ngữ này lại xuất hiện trong một văn kiện Công giáo?

Muốn hiểu những câu ấy, cần trở về với không gian thờ tự trong ngôi nhà truyền thống của người Việt, đặc biệt ở Nam Bộ.

1. BÀN THỜ: một cái “bàn” nhưng không chỉ là một cái bàn

Xét theo cấu tạo từ, bàn thờ là chiếc bàn hay bệ dành cho việc thờ.

Nhưng như đã phân tích ở bài “THỜ LÀ GÌ?”, chữ thờ trong tiếng Việt có trường nghĩa rộng hơn “thờ phượng”. Người Việt nói thờ tổ tiên, thờ ông bà, thờ cha kính mẹ, để diễn tả lòng kính trọng, biết ơn và đạo hiếu, chứ không nhất thiết nhìn những người được “thờ” như thần linh.

Vì vậy, bàn thờ gia tiên trước hết phải được hiểu từ chữ gia tiên 家先:

家 – gia: nhà, gia đình, dòng họ.

先 – tiên: trước, người đi trước.

Gia tiên, theo nghĩa thông dụng, là những người thuộc các thế hệ đã đi trước trong gia đình, dòng họ.

Do đó, bàn thờ gia tiên là nơi con cháu dành riêng để kính nhớ những người đi trước, duy trì ký ức gia đình và biểu lộ đạo hiếu.

Điều này rất gần với điều đã trình bày về chữ HIẾU 孝:

lão 耂 – thế hệ trước

↓ trao truyền sự sống

孝 – HIẾU

↑ nhận ơn – biết ơn – báo ơn

tử 子 – thế hệ sau

Bàn thờ gia tiên chính là một trong những nơi hữu hình để mối quan hệ vô hình ấy được biểu hiện.

Mối liên hệ giữa đạo hiếu và việc kính nhớ tổ tiên đã được trình bày trong Hiếu kinh (孝經), một tác phẩm quan trọng của truyền thống Nho gia. Thiên Kỷ hiếu hành (紀孝行), chương 10, viết: “孝子之事親也，居則致其敬，養則致其樂，病則致其憂，喪則致其哀，祭則致其嚴” (Hiếu tử chi sự thân dã, cư tắc trí kỳ kính, dưỡng tắc trí kỳ lạc, bệnh tắc trí kỳ ưu, tang tắc trí kỳ ai, tế tắc trí kỳ nghiêm), nghĩa là: Người con có hiếu khi phụng sự cha mẹ, lúc thường ngày thì hết lòng kính trọng, khi phụng dưỡng thì hết lòng làm cho cha mẹ vui, khi cha mẹ đau yếu thì hết lòng lo lắng, khi cha mẹ qua đời thì hết lòng thương tiếc, còn khi tế tự thì hết lòng trang nghiêm.

Đáng chú ý, Hiếu kinh đặt việc tế tự (tế 祭) trong cùng một mạch đạo lý với những bổn phận của người con đối với cha mẹ khi còn sống. Điều này cho thấy trong tư tưởng Nho gia, việc kính nhớ cha mẹ sau khi qua đời không tách rời bổn phận phụng dưỡng và kính trọng các ngài lúc sinh thời. Từ góc nhìn ấy, bàn thờ gia tiên trong văn hóa Việt Nam có thể được hiểu như một không gian hữu hình giúp con cháu tiếp tục biểu lộ lòng hiếu kính, gìn giữ ký ức gia đình và tưởng nhớ công ơn của các thế hệ đi trước. Tuy nhiên, Hiếu kinh không trực tiếp quy định hình thức bàn thờ gia tiên của người Việt, nên không thể sử dụng đoạn văn này để xác định nguồn gốc kiến trúc hoặc cách bài trí bàn thờ.

2. Vì sao bàn thờ thường ở vị trí trang trọng trong nhà?

Trong truyền thống văn hóa Á Đông, ngôi nhà không chỉ là nơi cư trú của những người đang sống, mà còn là không gian gắn kết các thế hệ, lưu giữ ký ức về nguồn cội và thực hành những nghi thức tưởng nhớ tổ tiên. Mối liên hệ giữa gia đình, nơi cư trú và việc thờ tự có thể được gợi mở từ chữ gia (家) trong Hán tự, mặc dù cần phân biệt cách giải thích ý nghĩa văn hóa với những kết luận về nguồn gốc tự dạng.

Theo Michel Nguyễn Hạnh, trong Tự điển Hán Việt tầm nguyên – Chiết tự: Từ hình đến nghĩa (Nhà xuất bản Đồng Nai, 2025), chữ gia (家) gồm hai thành tố: miên (宀), biểu thị mái nhà, và thỉ (豕), chỉ con heo. Tác giả liên hệ cấu tạo chữ này với tập tục hiến tế tổ tiên, đồng thời giải thích hình thức Giáp cốt văn theo hướng mô tả con heo được đặt dưới mái nhà để phục vụ nghi lễ. Tuy nhiên, đây là một cách lý giải cần được đối chiếu thêm với các nghiên cứu văn tự học, bởi sự hiện diện của hai thành tố 宀 và 豕 chưa đủ để khẳng định tự dạng nguyên thủy nhất thiết diễn tả một cuộc tế tự tổ tiên.

Liên quan đến việc tế tự trong không gian cư trú, thiên Vương chế (王制) của sách Lễ ký (禮記) có câu: “庶人祭於寢”, phiên âm Hán Việt: “Thứ nhân tế ư tẩm”, nghĩa là người dân thường thực hiện việc tế tự tại nơi ở. Câu văn phản ánh mối liên hệ giữa nghi lễ và không gian sinh hoạt gia đình trong lễ chế cổ Trung Hoa, nh%LS����